Ish-kryetari i Partisë së Prosperitetit Demokratik dhe ish-ambasador i Maqedonisë në Bullgari, Abdurrahman Aliti, politikani me rol aktiv nga pavarësia e kësaj republike ish-jugosllave e deri në pensionim, vitin e kaluar, në intervistën ekskluzive për Kohën Ditore thotë se është e papranueshme çdo ide për ndarjen e Kosovës, porse ndonjë ndryshim eventual lidhur me statusin e veriut të Kosovës, nëse bëhet me ndërmjetësim dhe garanci të fuqishme ndërkombëtare, nuk mund të ketë kurrfarë “domino efecti”në rajon.

Intervistoi: Seladin Xhezairi

Ish politikani, tani më shumë në rolin e vëzhguesit, duke folur për zhvillimet në Maqedoni, thotë se marrëveshjet, si ajo e Ohrit, që në vitin 2001 i dha fund konfliktit shumëmujor mes forcave maqedonase të sigurisë dhe UÇK-së së Ali Ahmetit, nuk bëhen çdo ditë: “Mendoj se kjo marrëveshje akoma është bazë e mirë për avancimin e pozitës së shqiptarëve këtu. Maqedonia duhet të frymojë konform kësaj marrëveshje, duke bërë implementimin intensiv të saj dhe jo duke e lexuar dhe interpretuar gabimisht.”

Zoti Aliti, si ish-politikan dhe ish-diplomat, si i shikoni debatet në Maqedoni për mundësinë e pranimit të këtij vendi në aleancën e NATO-s. Pengesë e vetme mbeten mosmarrëveshjet me Greqinë lidhur me emrin kushtetues të Maqedonisë?

A.Aliti: Mendoj se do të ishte shumë mirë po të jetë e mundur që Maqedonia, megjithatë të bëhet anëtare e Aleancës veriatlantike. Debatet e tanishme janë të përqëndruara rreth aktiviteteve që kjo të bëhet në samitin e Çikagos, kuptohet me referencën përshkruese IRJM. Megjithatë, mendimi im është se kjo nuk do të bëhet për shkak se po të kishte qenë e mundur kjo do të bëhej që në samitin e Bukureshtit, kur dihet se delegacioni i Maqedonisë në bisedë të drejtpërdrejtë me ish-presidentin amerikan Bush këtë edhe e pati kërkuar, por disa anëtarë të tjerë të NATO-s nuk mbështetën një propozim të tillë, duke përsëritur kërkesën që së pari të zgjidhet çështja e emrit, ndërkohë që dyertë e NATO-s mbeten të hapura.

Së shpejti një zyrtar i lartë i administratës amerikane, ish-ambasadori i SHBA në Shkup, Filip Riker, do të qëndrojë në Maqedoni. Këto ditë ambasadori amerikan, Poll Volers, takoi kreun e BDI-së, Ali Ahmeti. A nuk mendoni se megjithatë mund të gjendet një zgjidhje e përkohshme?

A.Aliti: Supozoj se edhe ambasadori amerikan, por edhe zoti Riker, do të përsëris qëndrimin amerikan lidhur me këtë çështje dhe do të kërkojë që Shkupi zyrtar të bëjë përpjekje më serioze, sepse e ka marrë si obligim edhe me rezolutën e Këshillit të Sigurimit, në kohën kur Maqedonia u bë anëtare e OKB-së. Ndaj edhe jam pesimist se do të mund të ndodhë diçka e favorshme në samitin e Çikagos. Uroj që të mos kem të drejtë.

Cili është shpjegimi juaj për ngurimin e qeverisë Gruevski që të mos heq nga rendi i ditës këtë çështje e cila po zvarritet tash e 20 vjet?

A. Aliti: Edhe njohësit më të mirë të rrethanave politike dhe të rrethanave të përgjithshme në Maqedoni, deri tani nuk kanë gjetur ndonjë shpjegim racional për këtë sjellje iracionale të qeverisë. Ka shumë supozime. Për shembull, ridistribuimi i kapitalit, shmangia nga kontrolli mbi shpenzimet financiare, ikja nga përgjegjësia për funksionimin e shtetit ligjor, respektimi i të drejtave individuale, liria e shprehjes dhe e mediave, profesionalizimi i administratës shtetërore e të tjera. Ka të tjerë të cilët mendojnë se integrimi euroatlantik i Maqedonisë nuk është e vetmja alternativë. Kujtoj se deklarimet e kohës së fundit të kryeministrit Gruevski, por edhe të zyrtarëve të tjerë të lartë maqedonas se “integrimet janë alternativa më e mirë për Maqedoninë”, lënë të kuptohet se ka edhe “alternativë tjetër”, por deri më tani askush haptas nuk ka deklaruar se cila është ajo. Personalisht mendoj se çdo alternativë tjetër, veç aderimit në NATO dhe në BE do të ishte katastrofike jo vetëm për Maqedoninë, por edhe për rajonin.

Diplomatë grekë, zoti Aliti, kryefajtor bëjnë kryeministrin Gruevski, ndërkohë që integrimi euroatlantik mbetet karta më e fortë e partisë shqiptare në pushtet, BDI-së...

A. Aliti: Në fakt, fitohet përshtypja se shqiptarët janë më të interesuar për eurointegrimet dhe kështu edhe është. Ndaj edhe në këtë pikë mund të ashpërsohen raportet mes partnerëve të koalicionit qeverisës, kuptohet nëse pjesa maqedonase e qeverisë vazhdon të mbetet kokëfortë për moszgjetjen e kompromisit lidhur me emrin.

Dhe, cili do të ishte ai kompromis për të cilin po flitet me të madhe e kurrsesi të arrihet?

A. Aliti: Fillimisht, qëndrimet kanë qenë shumë larg njëri-tjetrit, sidomos në kohën kur Greqia nuk pranonte që të përmendet emri Maqedoni. Tani kjo nuk është aktuale, ndaj edhe me ndonjë ndajshtesë gjeografike, do të ishte e mundshme që të tejkalohet ky problem. Sidoqoftë, përsëris se palët janë larg kompromisit, duhet një presion konkret mbi zotin Gruevski dhe Greqinë, duke u dhënë afat të dyja palëve për të dalur nga ky qorrsokak.

Të kalojmë në një çështje tjetër. Vitin që lamë pas u shënua 20 vjetori i pavarësisë së Maqedonisë. Ju keni qenë ndër protagonistët, të mos the kryesorë, të bërjes së shtetit. Nga kjo distancë, cilat janë dritëhijet e shtetit të Maqedonisë, që megjithëse anashkaloi gjakderdhjen në fillim të viteve nëntëdhjetë të shekullit të kaluar, më 2001 u përballë me një konflikt të armatosur mes kryengritësve shqiptarë nga radhët e UÇK-së dhe forcave maqedonase të sigurisë?

A. Aliti: Formacioni politik i shqiptarëve në atë periudhë kishte për objektiv kryesor shkëputjen e Maqedonisë nga Jugosllavia, e posaçërisht nga Serbia. Rrethanat e përgjithshme lejuan që kjo të bëhet në mënyrë paqesore dhe pa gjakderdhje. Shansi i krijuar për të formuar shtet të qëndrueshëm ishte para lidershipit të atëhershëm maqedonas dhe shqiptar, por fatkeqësisht ky shans nuk u shfrytëzua mençurisht, për shkak se lidershipit maqedonas i mungonte vizioni se çfarë shteti duan. Ata ishin të preokupuar me idenë që të krijojnë një shtet unitar, të bazuar në konceptin e dominimit të shumicës mbi pakicën, në rastin konkret mbi shqiptarët. Ndaj edhe çdo ide për të krijuar baza juridiko-kushtetuese për themelimin e një shteti multietnik apriori ishte e papranueshme. Atëbotë, kam drojë se kjo ndodhë edhe tash, ende nuk kuptohej e vërteta se Maqedonia nuk mund të mbijetojë pa shqiptarë. Jam i bindur se sikur Maqedonia të konceptohej, të projektohej, si shtet multietnik do të forcohej qëndrueshmëria e saj ndaj ndikimeve, kalkulimeve dhe kombinatorikave nga jashtë.

Atëherë e sot është shtruar çështja nëse shqiptarët kanë ditur se çfarë kërkojnë. Fitohet përshtypja se gjithmonë sytë i keni pasur nga Prishtina e Tirana!

A. Aliti: Me përgjegjësinë më të madhe pohoj se ditën e parë pas zgjedhjes sime kryetar i PPD-së, përcaktimi ka qenë se shqiptarët këtu duhet të bëjnë politikë autonome dhe autoktone. Kuptohet, duke i pasur parasysh rrethanat e brendshme dhe në fqinjësi, me theks të veçantë se asnjë veprim politik i shqiptarëve në Maqedoni nuk duhet dhe nuk guxon të dëmtojë çështjen e Kosovës. Ndoshta, vlerësuar nga kjo distancë kohore, mund të krijohet ideja se ky ka qenë faktor limitues për ndonjë veprim më radikal të politikës shqiptare këtu.

Ardhja juaj në krye të PPD-së, koincidon me ardhjen në Tetovë të Arbën Xhaferrit. Gjithësesi se u dinamizua jeta politike ndërshqiptare!?

A. Aliti: Po, filloi një periudhë e radikalizimit verbal të synimeve politike në stilin se “PPD-ja ka gabuar kur lejoi që Maqedonia të bëhet shtet”, që nënkupton se PPD-ja mundej, por nuk deshi të pengojë pavarësimin e Maqedonisë. Është një pohim pa kurrfarë baze reale, sepse rezultati i fundit do të ishte mbetja e Maqedonisë në kuadër të asaj që kishte mbetur nga ish-Jugosllavia, respektivisht mbetja në Serbosllavi. Kjo situatë në kampin politik shqiptar zgjati disa vite dhe për këtë kohë u fragmentarizua forca politike e shqiptarëve që ishte interes edhe i politikës maqedonase. Karshi kësaj tendence, unë çdo herë jam angazhuar që të ruhet uniteti brendapërbrenda politikës shqiptare për të manifestuar seriozitet, pse jo edhe forcë ndaj të tjerëve. Nisur nga ky përcaktim, në zgjedhjet e vitit 1998, ne arritëm që të bëjmë marrëveshje parazgjedhore dhe paszgjedhore me PDSH-në e zotit Xhaferri me të cilën bëmë edhe ndarjen e mandateve të deputetëve dhe u morëm vesh që në qeverinë e ardhshme të Maqedonisë të participojnë të dyja partitë shqiptare, pavarësisht se cila parti maqedonase do të jetë bartëse e koalicionit qeveritar. Motiv kryesor për këtë marrëveshje ka qenë fakti se pritej përshkallëzim i situatës në Kosovë. Vëzhguesit e huaj parashikonin ardhjen e qindra mijë kosovarëve në Maqedoni, ndaj edhe ishte shumë e nevojshme që subjektet politike shqiptare të jenë së bashku në qeveri për të menaxhuar sa më me sukses situatën e krijuar. Këtë ide sublime e keqpërdori PDSH-ja duke ia prezantuar programin e përbashkët politik mandatorit të atëhershëm, Lubço Georgievski, si program vetëm të PPD-së, pra jo si program të përbashkët, dhe në bisedimet për krijimin e qeverisë Georgievski shprehimisht tha “unë nuk mund të bëj koalicion me ju që në program keni çështje të cilat unë as që e kam ndërmend t’i pranojë, në rrethana kur PDSH-ja nuk ka asnjë kërkesë”! Pra, edhepse me më pak deputetë, ata hynë në qeveri, ndërsa ne kaluam në opozitë. Ky veprim u përsërit edhe më vonë.

Megjithatë, zoti Xhaferri në vlerësimet e tij për atë periudhë, thotë se shqiptarët kurrë deri tani nuk kanë qenë më mirë se gjatë periudhës së qeverisjes VMRO-DPMNE-PDSH nga viti 1998-2001! Cili është mendimi juaj?

A. Aliti: Pozita juridiko-kushtetuese e shqiptarëve u përcaktua me Kushtetutën e vitit 1991. Gjatë qëndrimit tonë në qeveri, ne vazhdimisht shprehnim pakënaqësi me zgjidhjet kushtetuese duke i cilësuar ato si gjenerator të krizës në marrëdhëniet ndëretnike. Vazhdimisht kemi theksuar pakënaqësinë lidhur me statusin e gjuhës shqipe, pakënaqësinë lidhur me arsimimin e shqiptarëve në gjuhën e tyre, në të gjitha nivelet e shkollimit, pakënaqësi lidhur me mënyrën e vendosjes në parlament ku me fuqinë e numrave anashkaloheshin të gjitha propozimet e shqiptarëve. Pra, kemi qenë kundër mbivotimit dhe majorizimit. Me ardhjen e PDSH-së në pushtet asnjëra nga kjëto çështje nuk u aktualizua dhe partnerët e koalicionit nuk kishin kurrfarë problemesh mes veti, sepse problemet u mbyllën. Ato nuk përmendeshin fare dhe prej këtu doli edhe parulla e tyre “për marrëdhënie të relaksuara ndëretnike”. Demant më i mirë i këtij pretendimi të zotit Xhaferri janë ngjarjet e 2001-shit. Sepse, po të ishte ashtu, 2001-shi as që do të ndodhte. Ata kishin qëndrim shumë negativ ndaj UÇK-së së zoti Ahmeti dhe vlerësimet e tyre për të janë të njohura. Ndoshta është me interes të dihet se asokohe, duke i marrë parasysh edhe prononcimet e disa faktorëve të jashtëm, qeveria shqiptare kishte marrë përsipër që bashkë me dy partitë shqiptare të Maqedonisë të dalin me një deklaratë për t’i bërë thirrje UÇK-së që të tërhiqet. Në këto biseda, përveç kryeministrit shqiptar të asaj kohe, Ilir Meta, ministrit të Jashtëm Paskal Milo, përfaqësuesve të dy partive politike shqiptare nga Maqedonia, ka marrë pjesë edhe Veton Surroi dhe falë qëndrimit refuzues të PPD-së, kjo nuk ndodhi. Vlerësuar nga kjo distancë jam i lumtur që u bë ashtu.

Zoti Aliti, në debatet politike ndërshqiptare edhe sot e kësaj dite ka vlerësime të ndryshme për Marrëveshjen e Ohrit. Kritikuesit e saj, nga opozita e sotme, pretendojnë se duhet një marrëveshje e re. Cili është qëndrimi juaj?

A. Aliti: Marrëveshjet, si ajo e Ohrit, nuk bëhen çdo ditë. Mendoj se kjo marrëveshje akoma është bazë e mirë për avancimin e pozitës së shqiptarëve këtu. Nëse vazhdon tendenca e sabotimit, mosrespektimit, minimizimit dhe leximit të gabuar të Marrëveshjes së Ohrit nga ana e lidershipit maqedonas, me siguri se do të bëhet mbizotërues mendimi, respektivisht angazhimi për një marrëveshje të re. Pra, varet se si do të zhvillohen proceset dhe sa do të vetëdijësohet pala maqedonase se Marrëveshja e Ohrit nuk ju duhet vetëm shqiptarëve, por ajo i duhet Maqedonisë.Maqedonia duhet të frymojë konform kësaj marrëveshje, duke bërë implementimin intensiv të saj dhe jo duke e lexuar dhe interpretuar gabimisht.

Dhe së fundi, si vëzhgues, si e shikoni shtetbërjen e Kosovës, tensionet në veri të saj dhe mundësitë e ndarjes, reflektimin e këtyre zhvillimeve edhe në Maqedoni?

A. Aliti: Institucionet shtetërore të Kosovës ngadalë, por me siguri po ndërtohen dhe forcohen. Duhet durim dhe mençuri politike për kanalizimin e pakënaqësive evetuale të grupimeve të ndryshme. Nuk është e pranueshme çfarëdo ide për ndarjen e Kosovës. Ndonjë ndryshim eventual nga përcaktimi i tanishëm lidhur me statusin e veriut të Kosovës mendoj se detyrimisht nuk do të thotë se mund të reflektohet edhe më gjerë. Në veçanti nëse ato ndryshime rezultojnë nga ndonjë marrëveshje eventuale mes Kosovës e Serbisë, por me ndërmjetësim dhe garanci të fuqishme ndërkombëtare. I ashtuquajturi domino-efekt mund të vijë në shprehje vetëm në mungesë të marrëveshjes për të cilën fola.